کاوه فولاد‌ی‌نسب

وبسایت شخصی کاوه فولادی‌نسب

  • کاوه فولادی نسب
  • یادداشت‌ها، مقاله‌ها و داستان‌ها
  • آثار
  • اخبار
  • گفت‌وگو
  • صدای دیگران
  • کارگاه داستان
    • جمع‌خوانی
    • داستان غیر ایرانی
    • داستان ایرانی
  • شناسنامه
  • Facebook
  • Instagram
کانال تلگرام

طراحی توسط وبرنو

نگاهی به آثار و اندیشه‌های امیل زولا و ناتورالیسم ادبی او سلام کتاب – 95 (متهم می‌کنم، پس هستم)

14 بهمن 1391

 

ناتورالیسم در ادبیات فرانسه چنان وامدار امیل زولا (1902 – 1840) است که نام او و ناتورالیسم فرانسوی برای همیشه به هم پیوند خورده است. زولا -خالق آثار سترگی چون «سهم سگان شکاری» (2-1871)، «آسوموار» (1877)، «نانا» (1880) و «ژرمینال» (1885)- روشنفکر را نماد وجدان بیدار جامعه می‌دانست و وظیفه‌اش را بازنمایی دقیق جامعه و شرایط حاکم بر آن. او در این ایده بازنمایی دقیق جامعه تا آن‌جا پیش می‌رفت که می‌گفت نویسنده باید تخیل را بگذارد کنار و با واقع‌بینی تمام، مثل یک دانشمند تجربی -شیمی‌دان، فیزیک‌دان یا پزشک مثلاً، که درباره پدیده‌های بی‌جان و جان‌دار به تحقیق و تفحص و مشاهده می‌پردازد و آزمایش می‌کند و نتایج آزمایش‌ها را به محک تجربه مجدد می‌گذارد- در بررسی و تحلیل مسایل فرهنگی و اجتماعی و روانی و ذهنی فرد و جامعه، به شیوه‌ای علمی و فارغ از قرارادهای اخلاقی ازپیش‌تعریف‌شده یا پذیرفته‌شده عمل کند. و اینجا بود که داستان را «گزارش کتبی تجربه‌ها و آزمون‌های نویسنده‌اش» معرفی می‌کرد. او و هم‌فکرهایش را می‌شود از آن‌دست اندیشمندان و هنرمندان ظهورکرده در حد فاصل جنبش رنسانس تا سال‌های میانی قرن بیستم و پیدایش پست‌مدرنیسم دانست، که به خرد بشری، تعقل انسانی و علم‌گرایی برخاسته از آن -که بیش و پیش از هر چیز دیگری، هم علت و هم معلول پیشرفت‌های عصر روشنگری است- اعتقاد دارند و به‌عبارتی پیروان راستین رنه دکارت (1650 – 1596) هستند، به‌خصوص آن‌جا که می‌گوید: «من فکر می‌کنم، پس هستم.» دکارت با این جمله دارد دو تیر را با یک نشان می‌زند: از سویی نگرش مبتنی بر سنت و قرائت‌های ازپیش‌تعیین‌شده یا پیش‌قرائت‌ها را به نقد می‌کشد و از سوی دیگر به اندیشه اصالت می‌دهد. زولا لابد در ادامه همین نوع نگرش است که درباره فرایند مطلوب خلق هنر می‌گوید: «هنرمند مطلقاً نمی‌تواند آثار نو خلق کند، مگر آن‌که سنت را بگذارد کنار و تنها درباره زندگی در زمانه خودش بنویسد. علم به هنرمند این امکان را می‌دهد که حقیقت را بهتر و کامل‌تر کشف کند.» در ناتورالیسمی که زولا از آن حرف می‌زند نوعی جبرگرایی علمی به چشم می‌خورد که رویدادها و حوادث را منعبث و متأثر از قوانین علمیِ قابل درک و دریافت توسط انسان و تعقل او می‌داند و معتقد است که از شرایط مشخص، نتیجه‌های تعریف‌شده به وجود می‌آید. او دنیای انسانی را تابع همان جبری می‌داند که بر جهان سایر موجودات حکمرانی می‌کند و از این ره با مطالعه سیر زندگی و تکوین سایر موجودات روی این کره خاکی، به این نتیجه می‌رسد که وراثت از اهمیت زیادی برخوردار است و آن را به‌عنوان عاملی مهم در تکوین انسان و شخصیت او و نیز عمل‌ها و عکس‌العمل‌هایش ارزیابی می‌کند. شخصیت‌های داستانی زولا به‌شدت تحت تأثیر توارث و عواملی از این دست قرار دارند و به همین دلیل است که گاه جبراً دست به کارهایی می‌زنند که نه خودشان و نه خواننده‌شان، نه توقعش را دارند، نه دلش را. و اینجاست که زولا رمان‌نویس را مفسر یا تشریح‌کننده اوضاع و احوال فردی و اجتماعی نوع بشر معرفی می‌کند؛ درست مثل پزشکی که تشریح‌کننده ارگانیسم و متابولیسم بدن اوست. ریشه توجه مفرط به جزییات و توصیف آن‌ها در جهان داستانی هم به‌نوعی متأثر از همین نوع نگاه و طرز تلقی است و شاید بشود آبشخورش را ایده استدلال استقرایی‌ای دانست که فرانسیس بیکن (1626 – 1561) در قرن شانزدهم مطرح می‌کند: «تنها از طریق مشاهده مستقیم یک پدیده و بسط اصولی که این مشاهدات را توضیح می‌دهد، می‌توان به حقایق جدید دست پیدا کرد.» حقایق جدید کشف‌شده در خلال این مشاهده ناب، می‌تواند هم آن‌قدر تلخ و تند و تیز باشد که واکنش جامعه را برانگیزد؛ به‌خصوص که نویسنده -که برای خود جایگاهی علمی تعریف کرده و به واسطه همین جایگاه، ناگزیر است از وفاداری به یافته‌هایش و اعلام و ابراز مستقیم و بی‌رودربایستی آن‌ها- از زبانی عریان هم برای بیان‌شان استفاده کند. نقش کلیدی زبان در آثار زولا این‌جاست که به وجود می‌آید یا -بهتر بگویم-  شکل می‌گیرد. زولا از آن نویسنده‌هایی بود که حرفش را صریح می‌گفت و برای همین هم بود که در زمان زندگی‌اش بسیار مورد انتقاد چپ‌ها و راست‌ها قرار گرفت. گرچه ممکن است طولانی به نظر برسد، اما دلم نمی‌آید اینجا بخشی از مقدمه زولا بر «آسوموار» را نقل نکنم: «از خود دفاع نمی‌کنم. اثرم این مهم را بر عهده خواهد گرفت. این اثر بر اساس واقعیت‌هاست، نخستین داستانی است که درباره مردم نگاشته شده، اثری است که دروغ نمی‌گوید و بوی مردم می‌دهد. نباید نتیجه گرفت که همه مردم سرشت بدی دارند، چراکه شخصیت‌های من بدسرشت نیستند، آن‌ها فقط موجوداتی بی‌خبرند که محیط سخت کار و فقری که در آن دست و پا می‌زنند، تباه‌شان کرده. اما پیش از صدور قضاوت‌های قاطع و مسخره و نفرت‌باری که درباره من و آثارم بر سر زبان‌هاست، باید داستان‌های من را خواند و فهمید، و در کل همه را دید. اگر بدانید افسانه‌های حیرت‌آوری که بر سر زبان مردم است، تا چه اندازه مایه انبساط خاطر دوستان من است! اگر بدانید تا چه اندازه آن «خون‌آشام!» و آن «داستان‌نویس قسی‌القلب!» مردی است دوستدار تحقیق و هنر، مردی که در گوشه‌ای به‌آرامی زندگی می‌کند و تنها آرزویش این است که تا آن‌جا که بتواند اثری بزرگ و زنده ارائه دهد! من هیچ‌یک از این قصه‌ها را تکذیب نمی‌کنم، کار می‌کنم، خود را در اختیار قضاوت زمان و مردم می‌گذارم تا از زیر انبوه خزعبلاتی که که بر سرم ریخته، شانه خالی کنم.»[1] زولا در مرگش هم روشنفکر ماند و در سال‌های پس از مرگش جامعه فرانسوی را در قبال واپس‌گرایی و نادانی‌اش به چالشی عظیم کشید؛ چالشی که نتیجه‌اش انتقال جسد زولا از آرامگاه مونپارناس به آرامگاه مشاهیر فرانسه -کلیسای پانتئون در مرکز پاریس- بود. از او کارهای زیادی به فارسی ترجمه و منتشر شده‌اند. بهترین‌های این آثار «سهم سگان شکاری» (محمدتقی غیاثی / نشر نیلوفر)، «آسوموار» (فرهاد غبرایی / نشر نیلوفر) و «ژرمینال» (سروش حبیبی / نشر نیلوفر) هستند.

[1] آسوموار، امیل زولا، فرهاد غبرایی، تهران، انتشارات نیلوفر، 1361

گروه‌ها: سلام کتاب

تازه ها

یک شاخه نخل، یک دانه ترنج

تمام سهم ما از یک زندگی

«یک مهمانی، یک رقص»؛ قدرت سنت بر روابط شخصی

کوتاهی سقف آرزوها

در حسرت یک مهمانی، یک رقص

لینک کده

  • دوشنبه | گزیده جستارها و ...
  • ایبنا | خبرگزاری کتاب ایران
  • ایسنا | صفحه‌ی فرهنگ و هنر

پیشنهاد ما

درخت سیاست بار ندارد