نویسنده: کاوه سلطان‌زاده
جمع‌خوانی داستان کوتاه «یک مهمانی، یک رقص1»، نوشته‌ی آیزیک باشِویس سینگر2
انسانی که زیر سایه‌ی مذهب رشد می‌کند، هویتش در مجموعه‌ای از فرهنگ‌ها، سنت‌ها، آیین‌ها و خرافه‌ها شکل می‌گیرد. این مجموعه به وجود او معنی و نظم می‌دهد، اما گاهی چنان بر زندگی‌اش مسلط می‌شود که تخطی از آن دشوار یا حتی ناممکن به نظر می‌رسد. در چنین شرایطی سنت‌ها به‌جای آن‌که راهی برای زیستن باشند، می‌توانند امکان انتخاب و برآوردن خواسته‌های فردی را محدود کنند. داستان «یک مهمانی، یک رقص»، اثر آیزیک باشِویس سینگر را می‌توان از همین منظر خواند؛ داستان فروپاشی یک خانواده و خانه و در معنی‌ای گسترده‌تر، پایان یک شیوه‌ی زندگی.
سینگر روایت را با خانه آغاز می‌کند؛ خانه‌ای که ساکنانش آن را جن‌زده می‌دانند. این انتخاب از همان ابتدا فضایی می‌سازد که در آن زندگی روزمره با ترس و خرافه درآمیخته. خانه جز این‌که سرپناه شخصیت‌هاست، گذشته، باورها، مناسبات خانوادگی و سرنوشت آن‌ها را به هم گره می‌زند. ما در این خانه پیش از آن‌که با جزئیات زندگی ساکنانش آشنا شویم، به جهانی پا می‌گذاریم که نشانه‌های فرسودگی را در خود دارد. خانه به‌‌تدریج از پس‌زمینه‌ی روایت فراتر می‌رود و در کنار خانواده، به یکی از محورهای اصلی داستان تبدیل می‌شود. معماری خانه نیز این برداشت را تقویت می‌کند. دیوارهای ضخیم یک‌متری، سقف کوتاه با زیرشیروانی بلند و باتلاق پشت خانه، فضایی نامتعارف و جداافتاده می‌سازند.
می‌توان ضخامت دیوارها را به سختی و انعطاف‌ناپذیری سنت‌ها تشبیه کرد، سقف کوتاه را نشانه‌ای از محدودیت امکان رشد دانست و باتلاق را تداعی‌کننده‌ی رکود و دشواری خروج از وضعیت موجود دید. این‌ها معنی قطعی اجزای معماری این خانه نیستند، اما در کنار هم، وضعیت خانواده و فراتر از آن، وضعیت جامعه را نشان می‌دهند. درواقع همان‌طورکه ساختمان در حصار دیوارهایش قرار گرفته، شخصیت‌ها نیز درون مناسبات و باورهایی زندگی می‌کنند که عبور از آن‌ها آسان نیست.
سه دختر خانواده، لئا، راخل و فایگل، هرکدام به‌شکلی در این جهان گرفتارند. جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند، ارزش زن را تا اندازه‌ی زیادی با ازدواج، فرزندآوری، خانه‌داری و توانایی کمک به تأمین معاش خانواده می‌سنجد. در چنین نظامی خواسته‌های شخصی زن به حاشیه می‌رود و نقش‌هایی که عرف برای او تعریف کرده اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. سه خواهر نمونه‌های مشابهی از قربانیان این وضعیتند و باوجود تفاوت رفتار و سرنوشت‌شان ــ که نشان می‌دهد آدم‌ها ممکن است دربرابر جهانی محدودکننده واکنش‌های متفاوتی داشته باشند ــ نمی‌توانند از چهارچوب آن خارج شوند.
لئا با قدرت جسمانی و خشونت رفتارش از تصویر زن مطیع فاصله می‌گیرد، اما این ویژگی‌ها به‌خودی‌خود برایش آزادی و رهایی به‌همراه نمی‌آورند. راخل بیشتر به سنت و عادت تکیه می‌کند، ولی این پناهگاه هم نمی‌تواند او را از فروپاشی نجات دهد. فایگل به ازدواج امید می‌بندد و ظاهراً آن را راهی برای تغییر زندگی خود می‌بیند، اما ازدواجش با لایبوش به اختلاف و رنج می‌انجامد و مرگ زودهنگامش این امید را از میان می‌برد. سرنوشت این سه زن نشان می‌دهد نه مقاومت صرف، نه پناه بردن به عادت و نه امید بستن به نقش‌های پذیرفته‌شده، راه روشنی برای رسیدن به زندگی دلخواه فراهم نمی‌کنند.
باور فایگل به این‌که لئا او را جادو کرده و مانع خوشبختی‌اش شده از این نظر اهمیت ویژه‌ای دارد. خرافه در داستان باوری حاشیه‌ای نیست، بلکه بخشی از شیوه‌ای است که شخصیت‌ها با آن جهان را می‌فهمند و برای رنج‌های‌شان علت پیدا می‌کنند. حتی اگر خواننده توضیح فایگل را نپذیرد، ترس و بدگمانی ناشی از آن در روابط شخصیت‌ها واقعی است. سینگر نشان می‌دهد یک باور چگونه می‌تواند از ذهن فرد فراتر برود، مناسبات خانوادگی را تحت تأثیر قرار دهد و امری وهم‌آلود بدون آن‌که لزوماً به‌عنوان واقعیتی بیرونی تأیید شود، در تجربه‌ی روزمره‌ی شخصیت‌ها نقش بازی کند.
جامعه‌ی داستان را نمی‌توان فقط نیرویی محدودکننده دانست. در محیطی که مردم از زندگی یکدیگر باخبرند و رفتار افراد زیر نگاه جمع قرار دارد، نوعی همبستگی هم شکل گرفته. مردم برای درمان راخل حاضرند هزینه کنند و برای راه‌اندازی کسب‌وکار دلخواه لایبوش هم پیشنهاد کمک مطرح می‌شود. این جامعه هم به اعضایش احساس تعلق و حمایت می‌دهد و هم انتخاب‌های‌شان را محدود می‌کند. سنت‌ها و مناسبات جمعی گاهی زندگی را در شرایط دشوار ممکن می‌کنند، اما این حمایت لزوماً به‌معنی آزادی فردی نیست. این تناقض در ماجرای ازدواج هم دیده می‌شود. ازدواج که در چنین جامعه‌ای یکی از مسیرهای اصلی ادامه‌ی زندگی زنان به شمار می‌رود، تضمینی برای رضایت و خوشبختی نیست. سرنوشت فایگل نشان می‌دهد که پذیرفتن نقشی که جامعه برای زن در نظر گرفته، لزوماً به تحقق خواسته‌های او نمی‌انجامد. بااین‌حال نباید شخصیت‌ها را به نمونه‌هایی ساده از تقابل سنت و آزادی تقلیل داد. آن‌ها به جهانی تعلق دارند که با زبان و باورهای همان جهان رنج خود را توضیح می‌دهند و حتی وقتی از مناسباتش آسیب می‌بینند، بیرون رفتن از آن برای‌شان آسان نیست.
پیوند میان سرنوشت خانواده و خانه، از محورهای اصلی داستان است. با مرگ فایگل و پدر و فروپاشی روانی راخل، خانه نیز به پایان وضعیت پیشین خود نزدیک می‌شود. وقتی لئا سرانجام خانه را اجاره می‌دهد، این اتفاق را می‌توان فراتر از تصمیمی عملی یا اقتصادی خواند. ساختمان شاید همچنان پابرجا بماند، اما دیگر همان فضای مشترکی نیست که خاطرات، روابط و آیین‌های خانواده در آن جریان داشته‌اند. با رفتن ساکنان معنی‌ای که آن را به خانه تبدیل می‌کرده هم از میان می‌رود. به‌این‌ترتیب فروپاشی خانواده به تغییر معنی فضایی می‌انجامد که زندگی آن خانواده در آن شکل گرفته بود.
سال‌ها بعد، بازگشت فایگل در خواب راوی این فقدان را به سطح حافظه می‌برد. گذشته کاملاً محو نشده و در خواب بازمی‌گردد؛ اما این بازگشت نمی‌تواند جهان ازدست‌رفته را احیا کند. خواب جز این‌که یادآوری یک خاطره است، فاصله‌ی میان باقی ماندن خاطره و ناممکن بودن بازگشت به زندگی گذشته را نشان می‌دهد. آدم‌ها و مناسبات‌شان از میان رفته‌اند و فقط اثری از آن‌ها در ذهن راوی باقی مانده. ازاین‌رو داستان از سرگذشت یک خانواده فراتر می‌رود و به نمایشی از پایان شیوه‌ی زندگی تبدیل می‌شود.
اشاره به سنت‌ها و عرف یهودی، باورهای مذهبی و محدودیت‌های زندگی خصوصی هم فضای فرهنگی داستان را شکل می‌دهد. دشواری پایان دادن به ازدواج در چنین محیطی نشان می‌دهد که تصمیم‌های ظاهراً شخصی چگونه می‌توانند زیر تأثیر قواعد مذهبی و عرف اجتماعی قرار بگیرند. اشاره به هیتلر هم امکان می‌دهد سرنوشت خانواده را در افقی تاریخی و گسترده‌تر ببینیم؛ جهانی که با فشارها و دگرگونی‌های بیرونی روبه‌روست. البته برای پیوند زدن مستقیم فروپاشی این خانواده با نابودی جهان یهودی، باید به جایگاه و تأکید این اشاره در خود داستان توجه کرد و صرف حضور نام هیتلر برای اثبات چنین رابطه‌ای کافی نیست.
ازنظر روایی، شروع داستان با خانه، آمیختن زندگی روزمره با باورهای وهم‌آلود و بازگشت فایگل در خواب، در ساختن فضای فقدان نقش دارند. خانه پیش از آن‌که شخصیت‌ها به‌طور کامل شناخته شوند به خواننده معرفی می‌شود و به‌این‌ترتیب محیط از همان ابتدا بخشی از تجربه‌ی روایت است. باور به جن و جادو هم صرفاً از راه توضیح مستقیم درباره‌ی خرافات مطرح نمی‌شود، بلکه در رفتار و برداشت شخصیت‌ها حضور دارد. خواننده می‌تواند میان باور شخصیت‌ها و واقعیت قابل‌تشخیص در روایت فاصله بگذارد و درعین‌حال تأثیر واقعی آن باورها را بر زندگی‌شان ببیند. سرانجام خواب راوی گذشته را به زمان حال پیوند می‌دهد، بدون این‌که فاصله‌ی میان آن‌دو را از میان ببرد.
درنهایت «یک مهمانی، یک رقص» داستان مرگ خانه و افول جهانی است که خانه و خانواده در آن شکل گرفته‌اند. سنت‌ها به این جهان هویت و انسجام بخشیده‌اند، اما در شکل سخت‌گیرانه‌ی خود، امکان انتخاب را هم محدود کرده‌اند. با مرگ ساکنان، این جهان از تداوم بازمی‌ماند و خانه معنی پیشینش را از دست می‌دهد. آنچه باقی می‌ماند نه پیروزی ساده‌ی تجدد بر سنت است و نه دفاع از جهانی ازدست‌رفته؛ آنچه باقی می‌ماند خاطره‌ی آدم‌هایی است که درون چهارچوب‌های به‌ارث‌رسیده زندگی کرده‌اند، از آن‌ها آسیب دیده‌اند و سرانجام با فروپاشی همان جهان، خانه‌ی آشنای خود را هم از دست داده‌اند.
1. A Dance and a Hop (1973)
2. Isaac Bashevis Singer (1903-1991)