نویسنده: امیرمحمد دهقان
جمع‌خوانی داستان کوتاه «یک مهمانی، یک رقص1»، نوشته‌ی آیزیک باشِویس سینگر2
در آیین‌ها و باورهای کهن عید سوکّوت یا عید سایبان‌ها، رازی عمیق از گذرایی زندگی دنیا، ناپایداری پناهگاه‌های خاکی و اشتیاق نهایی انسان برای رسیدن به سایه‌ی امن الهی پنهان است. سوکوت یادآور دوران آوارگی در بیابان است؛ روزگاری که آدمی در سایبان‌های شکننده و موقتی زندگی می‌کرده تا به یاد بیاورد تمام حصارها و سقف‌های سنگی دنیا دربرابر تقدیر، پوشالی هستند. این آیین در مرکز خود مناسک رمزآلودی دارد که در آن مؤمنان با به دست گرفتن لولاو، شاخه‌ی نخل، و اتروگ، میوه‌ی ترنج، و چرخاندن و تکان دادن آن‌ها در شش جهت هستی، طلب برکت، باران و رستاخیز حیات می‌کنند. نخل با قامت افراشته و برگ‌های بی‌انحنا تمثیل استقامت، صبوری و استواری در کویر رنج است و ترنج، میوه‌ای عطرآگین و خوش‌طعم، تجسد قلبی بیدار، روح‌بخش و لبریز از شور و حزنی عاشقانه. این دو نماد، جدای از معنی آیینی، کهن‌الگوهایی از دو وجه وجودی بشرند: تن رنج‌کشیده‌ای که بار بقا را بر دوش می‌کشد و روح شیدایی که عطر رؤیا را در فضای سرد هستی پراکنده می‌کند. این استعاره‌ی اساطیری، گره‌گاه معنی اصلی در داستان «یک مهمانی، یک رقص» است؛ داستانی از دهکده‌ی کوچک شِبرین و خانه‌ای قدیمی با دیوارهای آجری غریب به‌ضخامت یک متر که بی‌هیچ پنجره‌ای رو به نما، با دالانی دراز و تاریک، سقف‌های کوتاه و پنجره‌های کج‌ومعوجی که روبه باتلاق باز می‌شوند، مثل سایبانی شوم بر سر ساکنانش سایه افکنده.
در شب‌های مه‌آلود تابستان، نورهای مرموزی بر پهنه‌ی باتلاق می‌افتد که اهالی باور دارند هرکس به‌سوی‌شان برود، هرگز بازنمی‌گردد. بر فراز این خانه‌ی غریب، دودکشی قرار دارد که هرچه پاکش می‌کنند، باز مخلوطی از دود سیاه و شعله بیرون می‌دهد؛ دودکشی که طبق باور عامیانه، جولانگاه جنی سیاه‌چهره و گوژپشت است؛ موجودی با دماغی کشیده تا روی شکم و زبان درازی مثل پارو که بالای بام چمباتمه می‌زند و خنده‌ها و گریه‌های درون خانه را نگاه می‌کند. تحلیل دقیق‌تر شخصیت‌های داستان پرده از نمادگرایی عمیقی برمی‌دارد که در آن، هریک از ساکنان خانه، بخشی از ساختار این سایبان و شاید همان عناصر سوکوتند. در رأس خانواده، پیرمردی شصت‌ساله به نام لایزر ایستاده؛ مردی که زمانی قامتی بلند و هیکلی زبانزد داشته، اما درپی آتش‌سوزی انبار غله، شکست تجاری، فتق دردناک و مرگ همسرش، به سایه‌ای ورشکسته و افلیج بدل شده که وقت راه رفتن می‌لنگد و تمام ثروتش را در کارگاه گرم و تاریکش صرف ساختن اختراعات ناکام ــ ازجمله اهرم‌ها، فنرها و وزنه‌هایی برای گهواره‌ی خودکار ــ می‌کند. او نماد ساختار فروپاشیده‌ی پدری است که دیگر توان نگهداری سایبان خانواده را ندارد.
نمادپردازی رنج و رستاخیز در شخصیت‌پردازی سه دختر او تجسم عینی پیدا می‌کند. نخست لئا، دختر بزرگ‌تر است؛ زنی با استخوان‌بندی درشت، چهره‌ای قاطع و دستانی مردانه و پهن به‌رنگ نان که با زور بازویش هیزم می‌شکند، کيسه‌های آرد آسیاب را بر دوش می‌کشد، از چاه آب می‌آورد و حتی یک بار با قنداق تفنگ، به جان دو راهزن مسلح می‌افتد. شاید بتوان این‌طور مجسم کرد که لئا در ساختار نمادین اثر، همان نخل است؛ شاخه‌ای بدون عطر، اما استوار، سخت و راست‌قامت که به‌عنوان ستون اصلی خانه، تمام صدمات بیرونی را به خود می‌کشد تا بقیه زنده بمانند. اما جامعه‌ی سنت‌زده و جاهل دهکده، این صلابت زنانه و فداکاری بی‌ادعا را تاب نمی‌آورد. اهالی شبرین و حتی خواهر کوچک‌ترش، فایگل، لئا را به جادوگری، بستن بخت خواهران و داشتن همزاد جنی در دودکش متهم می‌کنند. او زنی است که پستان‌های بزرگ و صدای کلفتش سرکوب خشونت‌بار زنانگی را در پای بقای اقتصادی خانواده روایت می‌کند. در آخر هم پشت اجاق خانه پناه می‌گیرد و مثل نخلی خشکیده در تاریکی تنهایی‌هایش می‌ماند.
با همین نگاه شاید بتوان گفت خواهر دوم، راخل، در این سه‌گانه، تجسد دانه و میوه‌ی ترنج، اتروگ، است. راخل برخلاف لئا، وجودی ظریف، آرام و پرمهر دارد که حزن عمیقش نه در تنش و پیکار، بلکه در نغمه‌ها و آواها آزاد می‌شود. او با صبوری مرگباری که در عبارت معروفش: «آدم وقتی شام را سر سفره می‌آورد، اول سوپ را می‌آورد، بعد گوشت را»، موج می‌زند، تسلیم تقدم سنت و نوبت خواهر بزرگ‌تر شده. انگار راخل همان قلب معطر و آوای حزین خانه است که روزها نان و کلوچه‌های دست‌پخت لئا را در بازار می‌فروشد و در خلوت دردهای شخصی خودش، شعر و ترانه می‌سراید. وقتی در پایانی‌ترین مراحل زندگی به سرطان پستان مبتلا می‌شود و از جراحی و رفتن به بیمارستان ورشو سر باز می‌زند، درمیان هذيان‌های ناشی از درد زیاد، سرودها و نوحه‌های عید روش هشانا و یوم کیپور را با صدایی ملکوتی و انباشته از حزن تاریخی می‌خواند. راخل صدای خفه‌شده‌ی تمام زنانی است که جان‌شان مثل میوه‌ی ترنج در کوره‌ی رنج فشرده می‌شود تا عصاره‌ی عطرآگین شعر و ایمان از آن بیرون بچکد؛ صدایی که نشان می‌دهد رنج بشر، اگرچه جسم را از بین می‌برد، اما در آواهای ریشه‌دار ابدی جاودانه می‌ماند.
در این میان، فایگل، کوچک‌ترین خواهر، شبیه به روح واسط، در قامت سوزن‌زن آرزوها و نقطه‌ی پرگار تمام داستان است. فایگل دختری سپیدرو، نازک‌بدن و شبیه به خاله‌اش است که پشت چرخ خیاطی می‌نشیند و با فشردن ماهرانه‌ی پدال، کتان‌های ارزان‌قیمت را به لباس‌های رؤیایی تبدیل می‌کند. او سه بار تا آستانه‌ی ازدواج پیش رفته و هر بار با ضربه‌ی هولناک تقدیر مواجه شده: نامزد اولش بر اثر بیماری مرده، قرارداد نامزدی دومش را فسخ کرده و نامزد سومش در کوران جنگ گم شده و دیگر بازنگشته. فایگل باوجود تمام این ناکامی‌ها و نگاه‌های سنگین دهکده، هرگز اشتیاق خود به زیبایی، لبخند و لباس ابریشمی را از دست نداده. او همان روح سرکشی است که نمی‌خواهد درمیان فقر و زیر سقف‌های کوتاه خانه بپوسد.
گره اساسی پی‌رنگ هنگامی شکل می‌گیرد که خواستگار چهارمی به‌نام لایبوش موتل پیدا می‌شود؛ درشکه‌چی چهل‌ساله‌ی خشن، تنومند، بی‌سواد و فراری‌ای از ورشو که بوی پهن اسب و روغن ارابه می‌دهد. لایبوش نماد واقعیت عریان، بن‌بست و بی‌رحم دنیاست؛ مردی که هیچ فهمی از تور، ابریشم یا شعر ندارد. تقابل این رؤیای ظریف و آن واقعیت زمخت در جریان جشن نامزدی و عروسی به اوج می‌رسد. درحالی‌که لایزر و لئا موافق مراسمی بی‌صدا و سوت‌وکورند، فایگل با طغیانی پرشور، ارکستر، ساز، دلقک و رقصی مفصل می‌خواهد. او دربرابر نگاه‌های متعجب اطرافیان، همان کلام تکان‌دهنده‌ای را بر زبان می‌آورد که به شالوده‌ی فلسفی کل اثر تبدیل می‌شود: «مگر یک دختر از زندگی چه نصیبی می‌برد؟ یک مهمانی و یک رقص». این عبارت نوعی طغیان زیباشناختی و نیایش انسانی دربرابر سقف‌های کوتاه و تاریک دنیا است. فایگل می‌داند که شاید فردایی وجود نداشته باشد، می‌داند که داماد مرد آرزوهایش نیست و مسیر پیش‌رو به‌سمت تاریکی می‌رود، اما حق خود می‌داند که لااقل برای یک شب، دامن لباس عروسی‌اش را به پرواز درآورد، در چرخشی ابریشمی بر روی زمین بچرخد و عصاره‌ی شادی زندگی را بچشد. این رقص به‌تعبیری بیانیه‌ای است بر این حقیقت که انسان، حتی در آستانه‌ی سقوط، حق دارد سهم خود را از نور و موسیقی طلب کند.
اما سایبان شادی بسیار شکننده است. فردای عروسی، صدای فحش، ناله و زدوخورد از اتاق عروس و داماد می‌آید و به‌زودی مشخص می‌شود لایبوش توان درک روح فایگل را ندارد و فایگل او را در تختخواب راه نمی‌دهد. فایگل پس از طلاق، به‌جای شکایت و گله، مسیر تزکیه و عروج معنوی را می‌پیماید؛ او با بخشیدن جهیزیه‌اش به عروس‌های فقیر دهکده، مثل قدیسه‌ای مسلول و نحیف در کنج خانه‌ی تاریک‌شان آب می‌شود و با لبخندی مرموز بر لب، می‌میرد. مرگ فایگل شیرازه‌ی خانواده را از هم می‌گسلد: لایزر از غصه‌ی دخترش چند ماه بعد دق می‌کند و بعدتر راخل گرفتار جنون، هذیان و سرطان می‌شود. هردو می‌میرند و لئا، آخرین بازمانده‌ی این خاندان، در تنهایی مطلق خود، پشت اجاق خانه مثل مرده‌ها زندگی را ادامه می‌دهد. داستان با پیوند دادن مرگ لئا درست پیش از هجوم نازی‌ها به شبرین، ابعاد تاریخی و تکان‌دهنده‌ای هم پیدا می‌کند: فروپاشی این خانه و مرگ سه خواهر پیش‌درآمدی می‌شود بر ناپدید شدن کامل فرهنگ، سنت‌ها و جامعه‌ی یهودی منطقه در کوره‌های هولوکاست.
میخ نهایی داستان در اشراق رؤیایی راوی پس از گذشت سال‌ها پشت میزتحریرش کوبیده می‌شود. او که تمام قصه را از زاویه‌ای روایت می‌کند که کودک و معصوم و ساده بوده، حالا که بزرگ شده و دیگر در شبرون نیست، به یاد خواهرها می‌افتد. در خواب‌وبیداری پشت میزتحریر، رؤیایی می‌بیند که در آن فایگل در لباس عروسی ابریشمی، با موهای افشان، چهره‌ای گلگون و چشمانی درخشان از شادی و نشاطی آن‌جهانی ظاهر می‌شود. او در دستی شاخه‌ی نخل و در دست دیگر دانه‌ی ترنج گرفته و آن‌ها را درست مانند آیین‌های عید سوکوت در هوا می‌چرخاند و با لبخندی اثیری تکرار می‌کند: «مگر یک دختر از زندگی چه نصیبی می‌برد؟ هیچ چیز، فقط یک مهمانی و یک رقص». در این صحنه‌ی باشکوه، نخل و ترنج اوج معنای خود را پیدا می‌کنند: فایگل در آغوش آن‌جهانی خویش، نخل استقامت و رنج‌های لئا را در یک دست و ترنج عطرآگین و آوازهای حزین راخل را در دست دیگرش گرفته؛ انگار روح دو خواهرش را یک‌جا به رستاخیز کشانده. خانه‌ی آجری شبرین با دیوارهای یک‌متری و دودکش سیاهش فروریخته، سایبان دنیوی بر سرشان خراب شده و آوارگی تاریخ همه‌چیز را بلعیده، اما فایگل با نخل لئا و ترنج راخل دردست، به ما اثبات می‌کند زیبایی، عشق و اشتیاق معصومانه‌ی انسان برای یک شب رقصیدن، هیچ‌وقت در گور ناکامی‌ها نابود نمی‌شود.
1. A Dance and a Hop (1973)
2. Isaac Bashevis Singer (1903-1991)