نویسنده: علی حسینپور
جمعخوانی داستان کوتاه «تقدیم به ازمی، با عشق و نکبت1»، نوشتهی جی. دی. سلینجر2
داستان روایتی دوپاره از مواجههی سربازی با جنگ و امکان نجات از دل ویرانی است. راوی پس از بازگشت از جنگ و در آستانهی رفتن به مراسم عروسی دوستی در انگلستان، خاطرهای را به یاد میآورد: روزی بارانی در ۱۹۴۴، که پیش از اعزام به جبهه، پا به کلاس کُر کودکان میگذارد و سپس در کافهای با دختری سیزدهساله بهنام ازمی و برادر کوچکش آشنا میشود. ازمی باهوش، جدی و زودرس است؛ کودکی که مرگ پدر و شرایط جنگ، وقاری فراتر از سنش به او بخشیده. او از راوی میخواهد روزی داستانی برای او بنویسد و همینکه احمقانه و بچگانه نباشد، کافی است. بعد ساعت پدرش را، که عزیزترین یادگار اوست، به او نشان میدهد. روایت سپس به بخش دوم میرسد؛ زمانی که راوی پس از پایان جنگ در آلمان، در آستانهی فروپاشی روانی قرار گرفته. او از بیخوابی، اضطراب و بیمعنایی رنج میبرد و ذهن و زبانش دیگر انسجام گذشته را ندارند. در همین وضعیت، بستهای از ازمی به دستش میرسد: نامهای ساده و صمیمی همراه با همان ساعت پدر. این هدیهی کوچک نمیتواند معجزهای برای درمان زخمهای جنگ باشد، اما روزنهای میشود برای بازگشت به رابطهای انسانی و معنابخش؛ گویی وقار و صداقت ازمی شکافی در تاریکی ذهن راوی ایجاد میکند.
ساختار دوپارهی داستان با بخش نخستی روشن، طنزآمیز و سرشار از گفتوگوهای زنده و بخش دومی تیره، گسسته و پریشان، جز انتخابی تکنیکی، بخشی از معنی اثر را میسازد. سلینجر نشان میدهد جنگ تنها جسم انسان را فرسوده نمیکند، بلکه زبان، ادراک و توانایی روایت کردن را نیز از هم میپاشد. راوی در بخش نخست با فاصلهگذاری و طنزی ظریف سخن میگوید، اما در بخش دوم، گفتارش ناپایدار و گاه بیمنطق و آشفته میشود؛ تغییری که خواننده را وادار میکند رنج او را هم ازخلال رویدادها و هم ازخلال شکست زبان و روایت احساس کند. ازمی نیز صرفاً نقطهی مقابل جنگ نیست؛ او خودش محصول همین جهان جنگزده است. مرگ پدر و تجربهی فقدان او را زودتر از موعد بالغ کرده، اما توانایی همدلی، وقار و مهربانی را در او از میان نبردهاند. همین ویژگی است که ازمی را به نمادی از امکان حفظ انسانیت در دل ویرانی تبدیل میکند. ساعت پدر نیز تنها نماد زمان ازدسترفته نیست؛ میتوان آن را نشانهای از حافظه، اعتماد و انتقال پیوندی انسانی دانست؛ هدیهای که راوی را دوباره به جهانی فراتر از خشونت و انزوا متصل میکند. حتی عنوان داستان چکیدهی جهانبینی سلینجر است. عشق و نکبت در اینجا دو مفهوم متضاد اما جدانشدنیاند. جنگ سراسر نکبت است، اما همین جهان ویران هنوز نتوانسته امکان شکلگیری رابطهای صادقانه و انسانی را از میان ببرد.
سلینجر نه تصویری قهرمانانه از رستگاری ارائه میدهد و نه وعدهی درمان کامل زخمهای جنگ را. او نشان میدهد گاهی دیداری کوتاه، نامهای صمیمی یا هدیهای کوچک میتواند نخستین گام برای بازگشت انسان از مرز فروپاشی باشد. پیوند میان فرم و محتوا و توانایی سلینجر در بازنمایی آسیب روانی ازخلال تغییر لحن و ساختار روایت، این داستان را به یکی از ظریفترین و ماندگارترین آثار او تبدیل کرده. جنگ در این داستان بیش از آنکه در میدان نبرد روایت شود، در زبان شکسته، ذهن آشفته و تلاشی آرام برای بازیافتن انسانیت حضور پیدا میکند.
1. For Esmé—with Love and Squalor (1950)
2. J. D. (Jerome David) Salinger (1919-2010)