نویسنده: کاوه سلطانزاده
جمعخوانی داستان کوتاه «پدربزرگ و نوه1»، نوشتهی آیزیک باشِویس سینگر2
وقتی در جامعهای سنت و مدرنیسم نتوانند بههم پیوند بخورند، نمیتوان آیندهی روشنی را برای هیچکدام تصور کرد. داستان «پدربزرگ و نوه»ی آیزیک باشِویس سینگر روایت برخورد این دو جهانبینی متفاوت را میخوانیم؛ برخوردی که در آن نه سنت میتواند خود را با جهان تازه سازگار کند و نه نیرویی که در پی دگرگونی جهان است، میتواند پیوندی پایدار با گذشته داشته باشد. راب مُردخای مئیر پیرمردی مذهبی و تارکدنیاست که پس از مرگ همسرش مغازهاش را میفروشد تا باقی عمر را به عبادت بگذراند. درمقابل نوهاش رافائل، جوانی انقلابی و ماتریالیست است که میخواهد نظم موجود را تغییر دهد. یکی منفعل است و دیگری در پی کنش و دگرگونی. یکی برای تحمل جهان به ایمان و پذیرش تقدیر پناه میبرد و دیگری به تغییر آن از راه مبارزه امید بسته. سینگر بهجای آنکه اختلاف ایندو را تنها در قالب مناظرهای عقیدتی پیش ببرد، آن را در جزئیات زندگی روزمره، مناسک مذهبی و رفتارهای متقابلشان آشکار میکند. بهاینترتیب تقابل دو جهانبینی از سطح گفتار فراتر میرود و در زندگی شخصیتها تجسم پیدا میکند. حتی نام این دو شخصیت نیز میتواند نشانهای از فاصلهی میانشان باشد. رافائل نامی است که خانواده برای پسر انتخاب کرده، اما او خود را فولی مینامد؛ نامی که با هویت و جهانبینی تازهای که برای خود ساخته پیوند دارد. درسویدیگر راب مردخای مئیر با لقب مذهبی و نامی که یادآور سنت و تعلق دینی اوست معرفی میشود؛ انگار هریک با نام خود به جهانی متفاوت تعلق دارند؛ جهانی که دیگری نه آن را میفهمد و نه میتواند در آن زندگی کند.
این داستان را نباید به تقابل سادهی سنت و مدرنیسم یا ایمان و ماتریالیسم تقلیل داد. هر دو شخصیت در باورهای خود نوعی قطعیت دارند. نوه به امکان تغییر جهان و ساختن نظمی تازه باور دارد و پدربزرگ به نظم الهی و معنی نهایی جهان اعتماد میکند. اما این دو نوع باور یکسان نیستند؛ یکی به آیندهای ساختهی دست انسان امید بسته و دیگری رنج و بیثباتی زندگی را در چهارچوب تقدیری الهی میپذیرد. شاید همین تفاوت باعث میشود هیچکدام نتوانند زبان مشترکی برای گفتوگو پیدا کنند. داستان در آستانهی انقلاب ۱۹۰۵ روسیه میگذرد؛ دورهای که نارضایتی اجتماعی و سیاسی، امید به تغییر، و خشونت و سرکوب در کنار هم حضور داشتهاند. سینگر اما این داستان را چند دهه بعد، حدود سال ۱۹۶۹، نوشته؛ زمانی که تجربهی انقلاب روسیه و پیامدهای تاریخی آن ازجمله استقرار حکومت شوروی و سرکوبهای دوران استالین، در حافظهی تاریخی جهان حضور داشته. ازاینمنظر میتوان داستان را فراتر از روایت اختلاف دو نسل خواند و آن را تأملی دربارهی سرنوشت آرمانهایی دانست که در برخورد با واقعیت تاریخی، دگرگون یا ناکام میشوند. البته نمیتوان با قطعیت گفت که داستان مستقیماً پاسخی به استالینیسم است، اما فاصلهی میان زمان وقوع ماجرا و زمان نگارش آن، امکان چنین خوانشی را فراهم میکند.
پدربزرگ نه شخصیتی پویاست و نه زایا. او با فروش مغازه و کنارهگیری از زندگی اجتماعی، خود را به جهانی محدود کرده که در آن عبادت جای فعالیت و مشارکت را گرفته. اما وقتی نوهی بیاعتقادش به خانهی او پناه میآورد، پیرمرد او را میپذیرد. این پذیرش را میتوان ازیکسو ناشی از پیوند خونی آنها و ازسویدیگر نشانهای از انسانیتی دانست که فراتر از اختلاف عقیده عمل میکند. شاید تعلق هردو به اقلیت یهودی نیز در این همدلی بیتأثیر نباشد؛ تعلقی که در جهانی پر از تعارض و ناامنی، میتواند زمینهای برای احساس نزدیکی باشد، حتی اگر دو نفر در باورهایشان از یکدیگر فاصلهی زیادی داشته باشند. اما این نزدیکی نمیتواند دوام بیاورد. نوه میمیرد و پدربزرگ علاوهبر از دست دادن او، سرپناهش را نیز از دست میدهد. مرگ نوه را نمیتوان شکست قطعی اندیشهی انقلابی دانست، همانطورکه باقی ماندن ایمان پدربزرگ بهمعنی پیروزی سنت نیست. پیرمرد زنده میماند، اما جهانی که برای خود ساخته دیگر وجود ندارد. نوه نیز پیش از آنکه بتواند به آرمانهایش جامهی عمل بپوشاند از میان میرود. در پایان وقتی پیرمرد میگوید: «بله، من یک یهودی هستم. به درگاه خدا دعا میکنم»، به نظر میرسد درمیان آنچه از دست داده، هنوز به تنهاتکیهگاه باقیماندهاش پناه میبرد. این جمله بیش از آنکه نشانهی پیروزی ایمان باشد، بیانگر بازگشت انسانی است که دربرابر فقدان و بیپناهی، جز باورهای دیرینهاش چیزی برای چنگ زدن ندارد.
از نظر شخصیتپردازی داستان در پرداخت پدربزرگ موفقتر از نوه است. مردخای مئیر با عادتها، مناسک، انفعال و درعینحال پذیرش نوه، شخصیتی ملموستر و چندوجهیتر دارد. درمقابل فولی گاهی بیش از آنکه فردی مستقل با تناقضها و تردیدهای شخصی باشد، نمایندهی موضعی سیاسی و فکری به نظر میرسد. بخشی از حرفهای او رنگ شعار دارد و همین امر ممکن است از پیچیدگی شخصیتش بکاهد. البته این ویژگی با کارکرد او در ساختار داستان نیز ارتباط دارد. حضور نوه قرار است آرامش جهان بستهی پدربزرگ را بر هم بزند و نیرویی را وارد زندگی او کند که با تمام باورهایش در تضاد است. البته اگر شخصیت نوه از تردیدها و کشمکشهای درونی بیشتری برخوردار بود، تقابل دو جهانبینی نیز میتوانست پیچیدهتر و متوازنتر از کار درآید. درنهایت «پدربزرگ و نوه» داستان شکست سنت یا انقلاب نیست، بلکه روایت ناتوانی دو جهان در یافتن زبانی مشترک است. آنچه در پایان برای پیرمرد باقی میماند، ایمان و انسانیت اوست، اما اینها هم نمیتوانند فقدان را جبران کنند. پیوند خونی آنها با مرگ نوه از میان میرود و پیوند فکریشان هرگز شکل نمیگیرد. شاید تلخی اصلی داستان در همین باشد که دو انسان میتوانند به یکدیگر تعلق داشته باشند، اما این تعلق بهتنهایی برای ساختن آیندهای مشترک کافی نیست. وقتی سنت و مدرنیسم نتوانند در جامعهای بههم پیوند بخورند، آیندهی روشنی را نمیتوان برای هیچکدام تصور کرد. یکی در گذشته منجمد میشود و دیگری ممکن است در شتاب خود برای ساختن آینده، پیوندهای انسانیای را از دست بدهد که هر آیندهای برای دوام آوردن به آنها نیاز دارد. سینگر راهحلی ارائه نمیدهد؛ او فقط پلی را نشان میدهد که هرگز ساخته نشده و انسانهایی را که در دو سوی آن، با وجود تعلق به یکدیگر، تنها ماندهاند.
1.Grandfather and Grandson (1973)
2. Isaac Bashevis Singer (1903-1991)
