نویسنده: پرستو جوزانی
جمعخوانی داستان کوتاه «پدربزرگ و نوه1»، نوشتهی آیزیک باشِویس سینگر2
«پدربزرگ و نوه» داستان تقابلهاست؛ تقابل ميان نگاه دينی و يهودی پدربزرگ و نگاه معطوف به آرمانهای سوسياليستی نوه. داستان با شروع مقدمهواری که خاص داستانهای سينگر است آغاز میشود، با اين جمله که: «راب مُردخای مئیر مغازهاش را فروخت و بنا کرد از مايه خوردن.» اين از مايه خوردن بهنوعی بازتاب وضعيت ديدگاه پدربزرگ است، چراکه حاسيدهای پير همه مردهاند و حاسيد جديدی به آنها نپیوسته. انگار اين شيوهی افراطی از سنتگرايی دينی هم مانند پدربزرگ مدتی است که از مايه میخورد و زايایی خود را بهعنوان مذهب از دست داده.
داستان بعد از چهار صفحه شخصيتپردازی که با تشريح آيينهای یهودی همراه است، به نقطهی به هم خوردن تعادل، يعنی لحظهی ورود فولی میرسد. در آن صبح تابستان پدربزرگ مشغول خواندن «خاندان يعقوب یوسف» است که خوابش میبرد. شبی که فولی برای رفتن به تظاهرات دعای پدربزرگ را قطع میکند، او آيهی «راحل برای فرزندانش عزاداری میکند» را میخواند ــ راحل مادر بنيامين و يوسف است و يعقوب پدر آنها ــ و شبی که فولی کشته میشود، قرار است وجه مادرانهای از مذهب بر راب مردخای مئیر حاکم شود.
وقتی فولی پاکت را به پدربزرگ میدهد و از اتاق خارج میشود، او به خواندن دعا ادامه میدهد: «صدايی در رامه به گوش میرسيد، صدای زاری و شيون، راحل بر فرزندانش میگريست و هيچچيز تسلايش نمیداد.» درحالیکه وقتی همسر راب مردخای مئیر برای مرگ دخترشان، زلدا رایتزل، گریه میکرده، پيرمرد سعی داشته او را مجاب کند که شکايت کردن از آفريدگار قدغن است و خداوند هر کاری بکند خوب است. اما بعد از مرگ فولی همين نگاه مادرانه و معطوفبهرأفت بر او حاکم میشود و با ديدن جنازهی فولی میگويد: «اين مصيبت حق من نبود»؛ درحالیکه میداند دارد کفر میگويد.
اگر نگاه دينی را يک طیف در نظر بگيريم، پيرمرد با مرگ فولی از يکسر طیف به سر ديگر آن جابهجا میشود؛ گرچه هنوز در همان چهارچوب میگنجد. او که پيشتر فکر میکرده فولی گمراه است، در پايان فکر میکند روح او تطهير شده، چون براساس نيتش که کمک به فقرا بوده، قضاوت خواهد شد. او برای فولی قديش هم میخواند، چون تنهاکاری است که ازروی حسننيت بلد است برای مردهای انجام بدهد. پيرمرد که فقط با مطلعان حسيديم حرف میزده، حالا با تنهاکلمات غيریهودیای که بلد است، سعی میکند با مأمورهایی که او را دستگير کردهاند صحبت کند و بهنحوی حرف آنها را هم میفهمد. اين تغييرِ درظاهرکوچک، مثل افتادن ترکی بهباريکی مو روی شيشهی سنت است که نشان از تحولی عظيم میدهد. پيرمرد حتی دربارهی مأمورها میانديشد که آنها نمیتوانند بهتمامی شرور باشند. تحول داستان همين شکستن ديدگاه دوگانهای است که براساس خير و شر بنا شده و بنيان تمام جنگها را فارغ از نگاه مذهبی، سوسياليستی یا هر نگاه ايدئولوژیک دیگری دربرمیگیرد؛ تحولی که پيرمرد و فولی، هردو در تلاشی پنهانی برای ايجادش بودهاند، با پختن غذا يا مباحثههايی که فقط شکاف بين آنها را ژرفتر میکرده.
از ديگر نقاط قوت داستانهای سينگر بعد از شخصيتپردازی، فضاسازی است. در اين داستان به لحظهی گرگوميش قبل از طلوع و سريع شدن ريتم داستان با اوج گرفتن تظاهرات بايد توجه کرد. بعد از اينکه فولی خانه را ترک میکند، خوابيدن ديگر امکان ندارد. شب و روز بههم آميختهاند. سمت راست آسمان سياه است و سمت چپ انگار روشنايی روز آسمان را رنگ زده. شاگرد نانوا پابرهنه و با طبقی کلوچه بر سر از خيابان عبور میکند و راب مردخای مئیر میگويد: «خب، نان لازم است.» میشود برداشتی نشانهای از اين لحظهی خاص در داستان داشت و آن را متناظر با وضعيت خاص تاريخی مبنیبر افول نظم پيشين و سربرآوردن رؤيای سوسياليستی برپايهی اقتصاد تعبير کرد. کمی بعدتر با طلوع خورشيد ناگهان خيابان در نور سرخرنگی غرق میشود. اشاره به سياهی راست، سفيدی چپ، طبق نان و سرخی بعد از طلوع شبکهای معنايی در کنار هم ايجاد میکنند و به خواننده پيشآگهی میدهند که روزی خونين در داستان و برههای خونین در تاريخ در پیش است.
1. Grandfather and Grandson (1973)
2. Isaac Bashevis Singer (1903-1991)
