نویسنده: الهه روحی
جمعخوانی داستان کوتاه «پدربزرگ و نوه1»، نوشتهی آیزیک باشِویس سینگر2
داستان «پدربزرگ و نوه» نمونهی خوبی است از شیوهی سینگر در کنار هم گذاشتن نیروهای متضاد، بدون آنکه داوری خود را به خواننده تحمیل کند. در این داستان سه نیرو روبهروی هم قرار میگیرند: نظم تزاری که با پلیس، تعقیب، زندان و نیروی سرکوب حضور دارد، سنت دینی که در شخصیت راب مُردخای مئیر بهشکل پارسایی و انزوا دیده میشود و انقلاب و تغییر که در وجود فولی، جوانی آرمانخواه اما سرگردان، شکل میگیرد. البته راوی هیچکدام را قهرمان نمیداند؛ نه پدربزرگ و نه نوه را. جذابیت داستان هم دقیقاً در همین است که سینگر بهجای دفاع از یک جهانبینی، نیروهای متضاد را کنار هم میگذارد و تأثیر آنها را بر زندگی شخصیتها نشان میدهد. این تقابل نیروها را میتوان در زندگی راب مردخای مئیر دید. پدربزرگ با عقاید نوهاش مخالف است و حتی کارهای او را گناه میداند، اما این مخالفت جلوِ زندانی شدنش را نمیگیرد. حکومت نهتنها با کسانی که در انقلاب مشارکت دارند، بلکه با کسانی هم که بهشکلی به آنها مربوط میشوند، برخورد میکند. پدربزرگ مرتکب جرمی نشده، اما بهخاطر کاری که نوهاش انجام داده، مجازات میشود.
سینگر نشان میدهد که چگونه واقعهای سیاسی میتواند از محدودهی افرادی که در آن مشارکت کردهاند فراتر برود و زندگی کسانی را هم که هیچ نقشی در آن نداشتهاند، ویران کند. حتی اگر آن فرد پیرمردی باشد که تمام عمرش را وقف امر مقدس کرده و در امور روزمره چنان بیدستوپاست که حتی راههای شهر خودش را نمیشناسد. مهمترین ظرافت این داستان در شیوهی روایت سینگر و استفادهاش از پنجره و در است. پدربزرگ از پنجره میبیند که مردم میکشند و کشته میشوند. آنچه او میبیند، در نگاه اول چیزی جز واقعهای تاریخی نیست؛ خشونتی جمعی که میتوان آن را با واژههایی مثل انقلاب، سرکوب و آشوب توضیح داد. این تصویر تا زمانی که از پشت پنجره دیده میشود، همچنان دور و انتزاعی است. وقتی شب فرامیرسد و دوستان فولی جنازهاش را به خانه میآورند، دیگر صحبت از مردم و کشتهشدههای بینامونشان نیست و ماجرا از واقعهای تاریخی فراتر میرود. صحبت از فولی است، نوهی پیرمرد. حالا معنی خشونتی که از صبح پیرمرد شاهدش بوده، تغییر میکند. خشونت دیگر فقط اتفاقی در خیابان نیست؛ به خانه رسیده و آنچه تا قبل از این بخشی از آشوب جمعی بوده، حالا به تجربهی شخصی و دردناک پیرمرد تبدیل میشود و پیرمرد را وامیدارد آن شب برای اولینبار در عمرش از خدا شکایت کند. اینجاست که میتوان به تفاوت تاریخنگاری و ادبیات فکر کرد.
وظیفهی نویسنده صرفاً نقل کردن و بازگویی اتفاقاتی که افتاده نیست. این کار تاریخ است که میگوید چه کسانی کشته شدند، چه حکومتی بر سر کار بود و چه جنبشی شکل گرفت؛ اما ادبیات باید کاری کند که این واقعیتها از حالت انتزاعی بیرون بیایند و به تجربهای انسانی تبدیل شوند. سینگر بهجای آنکه دربارهی خشونت سیاسی توضیح بدهد یا موضعی مستقیم دربرابر انقلاب و حکومت بگیرد، آن را با جزئیات زندگی یک پیرمرد و رابطه با نوهاش روایت میکند. پنجره محل تماشای تاریخ است و در، محل ورود آن به زندگی شخصی. آنچه از پنجره دیده میشود، ممکن است فقط بخشی از آشوب شهر به نظر برسد؛ اما وقتی از در وارد میشود، دیگر نمیتوان بهسادگی از کنارش گذشت. حالا هر کشتهای میتواند کسی باشد که دوستش داشتهایم، هر ناپدیدشدهای میتواند عضوی از خانوادهی ما باشد و هر واقعهی سیاسی میتواند سرنوشت یک زندگی را تغییر دهد.
درپایان، قدرت داستان در این است که خواننده را به داوری ساده وادار نمیکند. سینگر نه میخواهد نسلی را تبرئه کند و نه نسلی را قهرمان جلوه دهد؛ او میخواهد نشان دهد که هر دو نسل در جهان خود گرفتارند و هیچکدام با پناه بردن به ایمان یا آرمان، نه نمیتوانند از واقعیت بگریزند و نه خودشان را از آتش فراگیری که همهچیز را دربرگرفته، حفظ کنند. تراژدی داستان همینجاست که پیرمرد وارد انقلاب نشده، اما انقلاب و واکنش حکومت به آن، زندگیاش را نابود میکند. شاید در تاریخ پیروزی جنبشی سیاسی ثبت شود، اما از زندگی این خانواده چیزی جز شکست و ویرانی باقی نمیماند. سینگر تاریخ را از پنجره به درون خانه میآورد تا نشان دهد پشت هر واقعهی بزرگ تاریخی، زندگیهای کوچکی وجود دارند که بهآسانی در آمار و روایتهای رسمی گم میشوند. شاید کار ادبیات دقیقاً همین باشد: به آنهایی که در تاریخ فقط یک عدد، یک نام یا بخشی از یک واقعهاند، دوباره چهره و زندگی ببخشد.
1. Grandfather and Grandson (1973)
2. Isaac Bashevis Singer (1903-1991)
