نویسنده: زهرا بهرامی
جمعخوانی داستان کوتاه «پدربزرگ و نوه2»، نوشتهی آیزیک باشِویس سینگر3
در رمان «آتش بدون دود» نادر ابراهیمی، صحنهای درخشان وجود دارد؛ جاییکه پسر بر مزار پدری که ناچار شده با دستان خود او را بکشد، شروع به صحبت میکند: «هیچ چاقویی دستهاش را نمیبرد، مگر آنکه تیغهی چاقو را از دستهاش جدا کنی. اگر این کار را کردی، میبینی که تیغه دستهاش را چه خوب میبرد. من و تو، پدر، تیغه و دستهی یک چاقو بودیم و جدا کردن کاری بود که تو کردی. و این کاری است که خیلی از پدرها با بچههایشان میکنند و بعد حیران میمانند که چطور تیغهی چاقو میتواند دستهاش را ببرد. عقب نشستن، کار پدرهاست تاریساخلا! تو چرا این کار را نکردی؟ آخر، فکر نکردی که پسرها چطور میتوانند عقب بنشینند؟ اگر این کار ممکن بود، دنیا عقبعقب میرفت و به ابتدای خود میرسید. اینطور نیست، تاریساخلا؟ فقط تو این کار را نکردی و فقط تو نفهمیدی که پسرها ادامهی راه پدرها هستند، نه بازگردنده از راه پدرها … تاریساخلا.» این بخش از جلد سوم «آتش بدون دود» به رابطهی پدران و پسران میپردازد و آنها را به گذشته و آینده تشبیه میکند. رابطهای که در داستان «پدربزرگ و نوه»ی آیزیک باشِویس سینگر هم بهشکلی دیگر نمود پیدا میکند: پدربزرگی که عقب نمینشیند و نوهای که دربرابر جهان کهنهی او راهی برای پیش رفتن پیدا نمیکند. در هر دو اثر با پرسشی مشترک روبهرو هستیم: وقتی نسل پیشین امکان عبور و تغییر را از نسل بعدی میگیرد، چه چیزی از آینده باقی میماند؟
داستان با جهان راب مُردخای مئیر آغاز میشود؛ جهانی کهنه، روبهانقراض و پوشیده از تار عنکبوت و گردوغبار. سینگر از همان ابتدا جهان رو به افول پیرمرد را به نمایش میگذارد. راب مردخای مئیر به این جهان، به چهارچوب کوچک زندگیای که در اتاقش برای خود ساخته، دل بسته و نمیخواهد از آن بیرون بیاید. او به حفظ این جهان پایبند مانده. با ورود رافائل، که خود را فولی معرفی میکند، جهانی دیگر پا به داستان میگذارد: جهان نو، جهان آینده، جهانی که آرزوها و امید به تغییر در آن وجود دارند و میپرسد: جهان قدیم به چه دردی میخورد؟ تکرار تاریخ و یادآوری آن قرار است ما را به کجا برساند؟! مفهوم تقابل جهان کهن و دنیای جدید، درخشان است، هرچند در داستانی پر از عناصر و موضوعات مختلف بیان میشود.
داستان سرشار از آیینها و سنتهای یهودی، در شکل متعصبانه و افراطی آن است. مناسکی که در شخصیت راب مردخای مئیر تجسم یافتهاند و درمقابلِ فولی با ایدئولوژیها، خواستهها و بحثهای سیاسی جدیدترش قرار میگیرند. داستان از تزار و انقلاب روسیه میگوید، از برابری و سوسیالیسم و موضوعات مختلف دیگر. در مواجههی اول، این انباشت عناصر و بحثها، داستان را شلوغ و پراکنده جلوه میدهد؛ اما همین عناصر باعث میشوند که جهان شخصیتها را بشناسیم و فاصله میان آنها را درک کنیم. فرم داستان نیز بهشکلی با محتوای آن همراه میشود: همانطورکه دو شخصیت در جهانهای فکری و اعتقادی متفاوتی گرفتارند، روایت نیز از عناصر گوناگونی ساخته شده که در کنار هم این فاصله و تضاد را آشکار میکنند. رابطهی پدربزرگ و نوه به تقابل دو جهان و دو مجموعهعقیده محدود نمیشود؛ در لابهلای این ستیز، لحظههایی انسانی وجود دارند که از درخشانترین بخشهای داستانند. در ابتدای داستان میبینیم راب مردخای مئیر پنجره را میبندد تا صدای آواز و زندگی به گوشش نرسد. پنجرههای بسته، درهای بسته و پیرمردی که در تاریکی مشغول عبادت است، تصویری از جهانی منزوی میسازند که در آن دیگر جایی برای زندگی باقی نمانده.
اما پسر میآید. فولی میآید و پنجرهها، هرچند برای لحظهای کوتاه، گشوده میشوند. زمانی که فولی بیرون رفته، راب مردخای مئیر نمیتواند بخوابد. پشت پنجره میایستد و این بار آن را باز میکند تا خیابان و کوچه را ببیند. او دنبال فولی میگردد. صداهای بیرون آنقدر برایش آزاردهندهاند که نمیتواند به خواب برود و به عبادت معمول خود بازگردد. پیرمرد برای نخستین بار دربرابر خدا طغیان و شکوه میکند که چرا این کار را با او کرده؛ شکایتی که بهگفتهی خودش گناهی بزرگ است. زنش را به خاطر میآورد و از او میخواهد که کمکش کند. یکی از انسانیترین لحظههای داستان همینجاست؛ لحظهای کوتاه و گذرا، اما درخشان. پیرمرد از چهارچوب بستهی جهان خودش بیرون میآید و برای پیدا کردن نوهاش پنجرهای را میگشاید که پیشتر بسته بوده.
دردناکی داستان نیز همینجاست؛ این لحظهی کوتاه، با تمام درخشندگیاش، برای تغییر سرنوشت آنها کافی نیست. پدرها باید عقب بنشینند. پدربزرگ عقب نمینشیند و نوه راهی برای رفتن پیدا نمیکند. آیا اگر پدربزرگ عقب مینشست، فولی میتوانست راهی برای پیش رفتن پیدا کند؟ در این جهان قدرتگرا پاسخی قطعی وجود ندارد. شاید هیچ تضمینی نباشد که اگر پدر عقب بنشیند، پسر موفق شود؛ اما اگر جهان کهنه نخواهد جهان نو را بپذیرد و هرکدام متعصبانه بر خواستههای خود پافشاری کنند، درنهایت هردو محکوم به فنا هستند. نوه میمیرد و جهان نو با مرگ او امکان تحقق خود را از دست میدهد. سینگر با خلق این دو شخصیت و قرار دادن آنها در چنین رابطهای، هم تقابل دو جهان را به نمایش میگذارد و هم ناتوانی دو نسل را در پذیرفتن یکدیگر. نامها نیز بخشی از همین تقابلند. نام راب مردخای مئیر هر بار با تمام سنگینی و قدمتش تکرار میشود؛ نامی که کوتاه نمیشود و به جهان پیرمرد تعلق دارد. درمقابل، فولی با نامی کوتاهشده وارد داستان میشود. نامها نیز از جهان صاحبانشان سخن میگویند و درپایان، وقتی شخصیتها از میان میروند، جهانهایی که نامهایشان نمایندگی میکردند هم به پایان خود نزدیک میشوند.
2. Grandfather and Grandson (1973)
3. Isaac Bashevis Singer (1903-1991)
