نویسنده: علی سرافراز
جمعخوانی داستان کوتاه «پدربزرگ و نوه1»، نوشتهی آیزیک باشِویس سینگر2
داستان «پدربزرگ و نوه» تقابل دو نسل با دو دیدگاه را در روزهایی روایت میکند که انقلابیون در روسیهی تزاری بیرق حقخواهی و عدالتخواهی علم کردهاند و بهدنبال حکومت مردمان بر خودشان هستند. راب مُردخای مئیر، شخصیت محوری داستان، پیرمردی است که همسرش را از دست داده و مغازهاش را فروخته تا هفت سالی را که گمان میکند از عمرش مانده، از مایه بخورد و به دعا و نیایشش برسد. او در دنیای خود محصور است، تا اینکه نوهی انقلابیاش، فولی، بیمقدمه از راه میرسد و با بحثها و منازعاتش او را ناخواسته از این حصار بیرون میکشد. پیرمرد با جهان بیرون آنقدر ناآشناست که حرفهای نوهاش را بهزبان مادریشان، ییدیش، هم نمیفهمد. اما در پایان داستان، همین پیرمرد ناسزای پلیسی روس را بهشکلی درک میکند و میگوید: «بله، من یهودی هستم. من خدا را عبادت میکنم.» سؤال این است: اگر پدربزرگ و نوه همزباناند، چه چیزی آنها را تااینحد با هم بیگانه کرده؟
پدربزرگ، یا آنگونه که نویسنده به شیوهای سنتی از او نام میبرد، راب مُردخای مئیر، نشانهی کهنگی است. جز راه خانه تا عبادتگاه حسیدیها را بلد نیست، دنیای بیرون را یکسره فاسد میداند و «پنجرههای کتابخانهاش را حتی در طول تابستان» میبندد. سینگر زمان را از چشم او نه با جای خورشید یا گذر فصلها، بلکه با اعیاد و مناسبتهای مذهبی میشمارد. اینگونه سالها میگذرند، فرزندانش میمیرند، دخترش را بهخاطر ازدواج با یهودیای متجدد طرد میکند و او هم میمیرد، و زنش از غصه دق میکند؛ اما چیزی در دنیای او تغییر نمیکند، چون این دنیا گردش دائمی مناسبتها و اجرای مناسک است. برای همین، وقتی ناآرامیهای ۱۹۰۵ به پشت در خانهاش میرسد، حتماً باید نوهای بیاید و پردهها را کنار بزند و پنجرهها را باز کند.
این جهان فقط از پشت غریبگی پیرمرد به داستان راه مییابد و این غریبگی عینکی است که خواننده هم به چشم میزند. روایت، باآنکه سومشخص است، تقریباً هرگز از ذهن پیرمرد بیرون نمیآید: انقلاب بیشتر صدایی است که از پشت پنجرهی او شنیده میشود و همین است که ما فولی را هیچوقت بیرون از این خانه نمیبینیم. وقتی نوه با چمدانی در یک دست و کتاب اقتصادی در دست دیگر در میزند، آنچه از او پیداست فقط جوانی تکیده است؛ انگار پیرمرد نمیگذارد نوهی متجدد و مرتدش همچون شخصیتی در پیکرهی آدمی دیده شود. فولی برای خواننده هم بلندگوی ایدئولوژی است که جزوههای سوسیالیستی را از بر میخواند و تحویل او و پدربزرگ میدهد. بااینحال، پرداخته نشدن شخصیت فولی ازسوی نویسندهای بههنرمندی سینگر، بیشتر انتخاب به نظر میرسد تا ضعف. این انتخاب از راه انزوای پیرمرد عمل میکند؛ انزوایی چنان عمیق که پیش از آمدن فولی حتی بهشکلی از ناشنوایی رسیده. وقتی همسرش، بِیِلتِمِه، از مرگ دخترشان شکایت میکند، پیرمرد یادش میآورد شکایت از خداوند قدغن است و «خداوند هرکاری بکند، خوب است»، آمدن فولی آن را بیشتر نمایان میکند.
پیرمرد از جزوهی ییدیش نوه چیز زیادی نمیفهمد و همان دمدر، وقتی به فولی هشدار میدهد یهودی بودنش را از یاد نبرد، جواب میشنود: «مگر میگذارند آدم یادش برود؟» یهودی بودن، که تمام هویت راب مردخای مئیر است، برای فولی چیزی جز یادآوری یهودستیزی حکومتها و مردمان نیست، و پیرمرد این را نمیفهمد. این نافهمی به متن داستان هم سرایت پیدا میکند و راوی، گویی حوصلهاش از داد سخن دادنهای فولی دربارهی عدالت سر رفته باشد، همه را در دو جمله جا میدهد: «همهی حرفهایش در یک گلایه خلاصه میشد. پولدارها در نازونعمت زندگی میکردند و فقیرها محرومیت میکشیدند.» همین نگاه پیرمرد خواننده را هم از شناختن فولی محروم میکند و او را در حد تیپ نگه میدارد. البته خود پیرمرد هم در بحثها از تیپ فراتر نمیرود و جوابهایش بیشتر آیه و روایت است.
انصاف نیست ناگفته بماند که هرگاه داستان از جدل پدربزرگ و نوه بیرون میآید، رگههای انسانی فرصت بروز پیدا میکنند. پشا، همسایهای که برای پیرمرد آشپزی میکرده، به بیمارستان میرود و نبودنش ایندو را ناخواسته بههم نزدیکتر میکند. فولی پیشنهاد میکند خودش آشپزی بپزد و قول میدهد غذا کاشر، یعنی مطابق شرع یهود، باشد، بااینکه به حلال و حرام خوراکها اعتقادی ندارد. پیرمرد میپرسد: «تو به این اعتقاد داری؟» و فولی میگوید: «بهخاطر شما.» اما پیرمرد باز به این حساب که به آشپز غیریهودی میشود اعتماد کرد و به یهودی مرتد نه، پیشنهاد را پس میزند. مرتد را میشنود و «بهخاطر شما» را نه، و از آن روز پدربزرگ و نوه فقط نان و پنیر میخورند.
این نافهمی اما نشانهی بلاهت پدربزرگ نیست؛ درهای بستهی او از اعتقاداتی عمیق میآید و این در بزرگترین رویارویی پدربزرگ و نوه آشکار میشود: نیمهشبی که فولی دعای پیرمرد را قطع میکند. اینجا داستان برای سومین بار مستقیماً نفهمیدن را نشانهگذاری میکند تا با فهم پایان داستان تحول را بسازد. فولی میپرسد: «با این کار میخواهید به کجا برسید؟» و «راب مردخای مئیر تکتک کلمات را میفهمید، ولی معنی آنها را درک نمیکرد.» وقتی فولی میگوید فردا در تظاهراتی بزرگ سخنرانی خواهد کرد، پیرمرد میگوید: «ما یهودیها نباید دخالت کنیم. هرکسی حکومت کند، یهودیها را آزار و اذیت میکند.» این اعتقاد ریشه در سه سوگند تلمود3 دارد : خدا یهودیان تبعیدی را سوگند داد که دستهجمعی و بهزور به سرزمینشان برنگردند و بر قومهای میزبان نشورند، و از آن قومها هم سوگند گرفت که یهودیان را بیشازاندازه آزار ندهند. این سوگندها قرنها پایهی پرهیز سیاسی یهودیان سنتیای چون راب مردخای مئیر بوده. جملهی پیرمرد همین سوگند است، و دعوت فولی به مبارزه درست به آن حمله میکند.
در همین صحنه فولی پاکتی پر به پدربزرگ میسپارد تا اگر خودش برنگشت، آن را به دختری بهنام نِخاما کاتس بدهد. داستان جز اسم این دختر چیزی از او نمیگوید و همین برای نمادپردازی سینگر کافی است: نخاما در عبری یعنی «تسلی4». بحث به جایی نمیرسد و فولی میرود: «شب بهخیر پدربزرگ، ما هیچوقت حرف هم را نمیفهمیم.» پیرمرد پاکت را چون چیزی نجس از گوشهاش میگیرد، در کشو میگذارد و دوباره دست به دعا برمیدارد: «صدایی در رامه به گوش میرسید. صدای زاری و شیون، راحیل بر فرزندانش میگریست، و هیچچیز تسلایش نمیداد.» گویا پاکتی که قرار بود به دست تسلی ــ دختر ــ برسد، در دنیای پدربزرگ دعایی میشود و به عالم بالا میرود تا تسلایی بسازد. همینجا نمادی دیگر هم رخ نشان میدهد: فولی خودش همچون این پاکت بسته تا پایان داستان مکتوم میماند و خواننده جز پارهای از حرفهایش چیزی از او نمیفهمد.
نافهمی پدربزرگ، که از گوش ندادن سرچشمه میگیرد، در اوج داستان به بد دیدن و نابینایی هم پهلو میزند. او پس از دعا از آشپزخانه آهی میشنود و فکر میکند شاید نوه به فکر توبه افتاده، اما وقتی در را باز میکند، تپانچهای در دست فولی میبیند که آن را فقط از روی تفنگهای اسباببازی جشن عومر میشناسد. آنوقت، برای نخستین و تنهابار، نوه را بهنام صدا میزند، با هر دو نامش، فولی و رافائل، یهودی بودن را به یادش میآورد و میگوید: «عیسو بهزور شمشیر زندگی میکند، نه یعقوب.» عیسو، برادر دوقلوی یعقوب، در سنت یهودی چهرهی قدرتهای شمشیربهدست غیریهودی است. فولی میرود و پیرمرد پای پنجره میماند، و اینجاست که تاریخ پنجره را میشکند و داخل میشود. پیرمردی که در دعاهایش کمتر یاد زنش میکرده، حالا از روح او میخواهد برای نوهاش شفاعت کند. به یادش میآید که ابراهیم هم نوهای چون عیسو داشت، و فولی را در ردیف فرزندان ناخلف پیغمبران میگذارد: شاید هنوز یعقوبش نداند، اما همچون عیسویی میپذیردش.
بیرون، سوارهای شمشیربهدست میتازند، پرچمی سرخ بالا میرود و گلآلود در جوی میافتد و پرچمی دیگر برافراشته میشود. غروب میشود و جسد فولی را برایش میآورند. پیرمرد برای نخستین بار زبان به شکوه میگشاید. او همان کاری را میکند که بهخاطرش زنش را ملامت کرده بوده و به خدا میگوید: «این مصیبت حق من نبود»؛ انگار گوش و چشمی که بسته بود، با این جملهی کفرآمیز کمی باز میشود. اما همانطورکه دعای پدربزرگ برای تسلی به عالم بالا نرسید، پاکت فولی هم به دست نخاما نمیرسد و کسی دیگری بازش میکند. دیروقت همان شب پلیسها و مأموری لباسشخصی خانه را تفتیش میکنند و بهروسی، زبانی که پیرمرد نمیفهمد، حرف میزنند. مأمور لباسشخصی پاکت را باز میکند، چند برگ کاغذ و دفترچهای و ساعتی نیکلی از آن بیرون میآورد و بخشی از نامه را برای دیگران به روسی میخواند. یکی لبخند میزند. حرف خصوصی فولی سرانجام بلند خوانده میشود، ولی برای مأموران و بهزبان آنها. بعد همین مأمور، با ییدیشی دستوپاشکسته، برای آخرین بار راب مردخای مئیر را پدربزرگ صدا میزند و او را با خود به جایی دیگر، شاید زندان یا مسلخ، میبرد.
پیرمردی که پنجرههای کتابخانهاش را حتی در تابستان میبست، حالا پشت پنجرههای میلهدار کالسکهی پلیس نشسته. درحالیکه با خود میگوید: «خب، خیال کنم این تشییعجنازهی خودم است؛ بههرحال هیچکس برایم قدیش5 نمیخواند.» و آرامشی غریب بهسراغش میآید؛ از شکایتش توبه میکند و دربارهی فولی به جایی میرسد که در هیچیک از بحثهایشان نرسیده بوده: نیتش خوب بوده، دلش برای فقیرها و گرسنهها میسوخته، و در آسمان همهچیز را به نیت داوری میکنند. قدیش خواندن بیحضور ده مرد، و برای کسی که هنوز به خاک سپرده نشده، رسم نیست، اما پیرمرد وقت زیادی ندارد. پس او که کسی را ندارد تا برایش قدیش بخواند، برای نوهای که فرزندی بر بالین ندارد زیرلب قدیش میخواند. و او که زمان را با اعیاد میشمرد، از خود میپرسد: «ساعت چند است؟» ساعت فولی، که زمان را به زندگی پیرمرد آورده بوده، حالا در دست مأموران است. پلیسی که کنارش نشسته زمزمهاش را میشنود و تحقیرش میکند: «هی یهودی. سگ پیر، با کی داری حرف میزنی؟ با خدایت؟» این همان است که فولی دم در گفته بود: نمیگذارند آدم یادش برود. پیرمردی که ییدیش نوهاش را نمیفهمید، این چند کلمه را بهنحوی میفهمد و در دل برای پلیس عذر میآورد: او چه میداند؟ چطور میتواند بفهمد؟
او که نیمهشبی دربارهی جوانهایی چون فولی از خود پرسیده بود: آیا اصلاً میشود حقیقت را به آنها فهماند؟ حالا نفهمیدن را عذر کسی میداند که تحقیرش میکند. بعد با تنهاکلمات غیریهودیای که بلد است جواب میدهد: «بله، من یهودی هستم. به درگاه خدا دعا میکنم.» این پاسخ یادآور جواب یونس به ملاحان است، پیش از آنکه او را به دریا بیندازند و به شکم نهنگ بیفتد: «من عبرانی هستم و از یهوه خدای آسمان… ترسانم.»6 گرچه یونس بعدها از رحمت خدا بر نینوا خشمگین شد و پیرمرد بر دشنامدهندهاش رحم میآورد. بااینهمه، داستان «پدربزرگ و نوه» بیایراد نیست. فولی از تیپ ایدئولوژیزدهای انقلابی فراتر نمیرود، و این، حتی اگر انتخاب نویسنده باشد، از لذت خواندن داستان میکاهد. دیالوگها هم گاهی سست و ملودراماتیکند. شاید بتوان بخشی از تقصیر را به گردن دو بار ترجمه، از ییدیش به انگلیسی و از انگلیسی به فارسی، گذاشت، اما «نرو! نرو! اگر تو را بگیرند، ممکن است خدای نکرده…» با فضای داستان و شخصیت پیرمرد نمیخواند و زاویهدید هم توجیهش نمیکند، چون از دهان خود اوست. صحنهی نیمهشب هم کمی حادثهپردازانه است و خوانندهای که نداند قدیش چیست، در صحنهی قدیش بخشی از درام داستان را از دست میدهد.
و دست آخر، اگرچه بذرهای تحول پیرمرد درطول داستان کاشته میشود، برداشتش بهجای اینکه با عمل داستانی رخ دهد، یکسره از زبان خود او و بلندبلند گفته میشود. حتی آرامشی غریب که بهسراغش میآید ساخته نمیشود و در قالب کلمهها پشت هم میآیند. پس آنچه این دو همزبان را باهم بیگانه کرده بوده زبان نبوده، گوشی بوده که انزوا و ایمان آن را بسته بوده؛ و همین گوش هم فولی را برای خواننده هم در حد تیپ نگه داشت. اما همان ایمان، وقتی از حکم به نیت رسید، این گوش را باز کرد. پیرمرد سرانجام نوه را، همانطورکه پلیس روس را، بهنحوی میفهمد، نه از راه حرفهایش، که هیچوقت درکشان نکرد و نه از راه نامهاش، که نخواند، بلکه از راه نیتش، و بعد برایش قدیش میخواند. نامهای که قرار بود به دست تسلی برسد هرگز نمیرسد و با همهی تحولی که در پیرمرد رخ میدهد، نزاع دائمی این دو شخصیت این بیتهای مثنوی را به یاد میآورد: «ای بسا هندو و ترک همزبان / ای بسا دو ترک چون بیگانگان / پس زبان محرمی خود دیگر است / همدلی از همزبانی بهتر است»
1. Grandfather and Grandson (1973)
2. Isaac Bashevis Singer (1903-1991)
